Главная  »  Открытый урок

Открытый урок

 120-ти летие Тагира Хрюгского

  
  Лезги халкь. Ам къадим заманайрилай инихъ багьларини уьзуьмлухри кьунвай мублагь  дерейра ва цуькверин атир   авай ясти   дагьлара   яшамиш жезва. "Пебиатди и чилиз гьич хкетрикни тежедай хьтин хазинаяр багьишнава: Рычал цин чешмеирилай эгеч'на Къизилдередин мяденрал къведалди адахъ вири берекатар ава.Ракъинин нураринни гьамга гьавадин кьеп!ина авай и ч ил ел а дан рухваярни рушар ашукь хьун т!ебии кар я.
Амма адал неинки вичин рухваярни рушар ашукь хьана. И къизилдин накьвари чпел гзаф сеферда къецепатан чапхунчиярни ч!угуна. стха халкьарин   куьмек галаз и чили вич вири жуьредин душманрикай   хвена ва тарихдиз   Шарвилиярни Къванцин    гадаяр багьишна.
Гуьзел  т!ебиатва   игитвилин тарих, девлетлу фольклор ва лигим поэзия авай гьа и   чилел 1893- йисуз виликан Самур округдин Хуьруырин хуьре Алимов Тагьир дидедиз хьана.
Тагьиран буба Алим, гзаф кесибар хьиз,мухан савни шихинин шалвар патал рекьерани убайра гьатнавай кас тир. Залан  игьтияжди гьелекнанавай ада муьжуьд  йиса авай Тагьиран  юкь какурунихъ ва гардан   к!ир авуниз   мажбурнавай .Кьве йисуз дуланажагьдин   гьалар   гьикьван усал тирт!ани , Алимани вичин хва   мектебда туна.Гьа ик!, ц!ипуд   йиса авай   Тагьиран уьмуьрдин буьркьуь  жагьирдал циферикай ракъинин нурар аватна.
Буба

 

 

 

 

Гил гьарфарихъ галаз таниш Жезва хьи зун ажеб,буба Гзаф хьана заз бегенмиш, Хъсан зат! Я мектеб ,буба.

 

 

Муалимдин рик! ала зал Хабар кьада мукьвал-мукьвал, «Гьик! Ава къе,-лугьуз,-ви гьал»,-Жузаз даим метлеб,буба.

 

 

Муалимдин т!вар я Аслан Пара вижевай са инсан, Гъавурда тваз гзаф хъсан, Чириз камал-эдеб, буба!

 

 

Лугьуда ч аз къа пуд сефер. Тарсар хъсан ая ,эзбер, Ц!ийи къелем,ц!ийи тефтер Гана ц!ийи ктаб, буба.

 

 

Кьулухъ галама зи таяр, Кьведаз са ич жедач паяр, Виридалайни за аяр Чирнава а гьисаб,буба.

 

 

Азербайджан  ч!ал  хъсандиз чидай , вичихъ дерин зигьин авай аял агалкьунралди  к!елиз эгеч!на. Тагьиран   шадвилер яргъал фенач. Хизандин гьал мадни к!еве гьатна .Сад лагьай   класс чешнелувилелди куьтягьайла, Тагьир   мектеб гадаруниз  мажбур хьана.
Ингье Дагьира   Нухада базарчи Гьуьсейнбеган к!валел   нуькервал ийиз эгеч!на. Гьуьсейнбеган к!валин вири к!валахар ийизвайт!ани , иесиди Тагьираз вил  ахъайдай   аман гузвачир.Рик!яй   ц!ай акъатай   гадади гьа и ч!авуз вичин  дидедихъ элкъвена    шиирдалди   ик!   лагьанай :

 

 

Эгер вуна ханачирт!а , Жедачир зун   пашман, диде!Бахтсуздаказ  зун дуьньядиз Вучиз гъана, душман  диде? Са гьафте ядуш им гъибет, Авачиз чи шалвардин мет. Йифди-югъди къачуз зегьмет, Чан гуда за гьикьван диде? Залан я зи чандиз кашар, Инсандивай эхиз тежар? Чпи неда ягълу ашар , Заз фу тагуз  яван,диде? Амай крар эхдай вири-Динж туш йифиз къаткур   ери, Касни авач валай гъейри Къведайди гьич зи ван,диде! Пуд йисуз   гьа ик! «ивидин фурай фу т!уьна»,

 

 

 

Я   кас
Минет авуналди пара Гьич са гафар хьизни,я кас? Бегьер тагур ц!велин тара Ширин майва гъизни,я кас?
Мергьяматсуз,мискьи,к!еви, Фикир гьакьван ч!уру я ви. Зилиди хьиз хъвада иви, Кьиникь яни видни,я кас?
Гардан яц!у,руфун   еке, Инсаф авачир са тике, Истисмариз халкьар ик!е Чан тушни бесчидни,я кас?
Етим хьиз ви гьалтна гъилел, К!вачел алачиз, я кьилел, Пуд суз хьана зун ви к!валел-Тух хьанач са къузни, я касс.
О Инсан са гьайван хьиз кьуна, Къаткур ийиз йифиз т!уна, Залумдин хва ,к!усни   вуна Инсан рик!ел гъизни,я кас!
Рахадай кьван ви кьуьзуь паб Хьана хьи зи жигер кабаб. Хуьруьг Тагьиран и азаб Гьич рик!елай физни,я касс! Тагьир мад хайи хуьруьз хтана .
Эгер  Тагьира   а йисара яратмишай шиирриз килигайт!а. чазАлимоврин хизандал алай гъма-хажалат гуьзгуьдай   гьиз   аквада: «Дидедин гьал пис туш», «Файда», «Такабур дагълар», «Як гудайдаз»   ва масабур.

 

 

 

 

Дидедин   гьал пис туш

 

 

 

Пара пис туш чи гьал ,диде,

 

 

К!вал ава чахъ саж авачир.

Хизан - къалин, т.'уьнни - пара,

Хъуьт!уьн бегьем раж авачир.

 

 

Чин ч!ур мийир,эй бейниван,

Чирна рахух тахсир жуван.

Гьинай гьида ягьлу-яван?

Фу нез тахьуй,хъач авачир.

 

 

Садни авач къведай язух,

Чайдин бедел къайи яд хъухъ.

Са касдизни къенлай кьулухъ

Лугьумир чахъ  т!ач авчир.

 

 

1916 -   йисалай эгеч!на Тагьира    вичиз са къазикъумухдивай    къелечивал чирна, ада вичин гъвеч!и стха Идрисни   галаз Дагъустандинни Азербайжандин   хуьрере и   пешедалди хизан хвена.Гьа и ч!авуз къанни   вад йиса авайТагьир эвленмиш хьана.

 

 

1920 - йис. Дагьустандал Советрин властдин яру пайдахди лепе гана. Советрин гьукуматдиз

 

 

Акъвазна душмандин хура Хьана чаз машгьур гьукумат. Вун хвашгелди, Къизил Шура, Чан дуньядин нур гьукумат. Кьиле аваз регьбер Ленин, Зегьметар ч!угуна   хейлин, Фяле-лежбер азадвилин Чан,гъавурда тур гьукумат. Хаинриз,чеб акур чазни, Ихтияр такуз садазни. Беглер,ханар,буржуазни Михьиз  терг  авур гьукумат. Хан,бег,фекьи,кешиш,агъа, Къачагъ,гьампа,угъри,кавха-Вири чавай авур   яргъа, Чан,кесебар кьур гьукумат. Партияд ц!ар дуьз рехъ я ви, Гьулдандилай я вун к!еви, Гьар патахъди ат!ур сиви, Чан алмасдин нур гьукумат. Вахтар алатна. Тагьиран яшамишни дегиш хьана.

 

 

1927-йисуз, къелечивал гадарна ,шаирди вичин вири къуватар ц!ийи   уьмуьрдин буйругьар кьилиз акъудуниз гана.

 

 

1928-   йисуз лезги ч!алалди сифте газет-«Ц!ийи дуьнья» акъатиз эгеч!на. И вакъиади   лезги литературадин    вац!ук    ц!ийи гьерекат кутуна. Икьван гагьди шаирвал   вичин пеше  яз гьисаб тийиз хьайи Хуьруьг Тагьирани     поэзиядин жигьетдай   вичин   фикирар дегишна. «Ц!ийи дуьньяди» Хуьруьг Тагьираз поэзия   уьмуьрдин   гуьзгуь   ва къудратлу яракь тирди субутна.

 

 

          Хуьруьг Тагьир поэзиядин гегьенш рекьел экъеч!на.

 

 

 

И йисара шаирди «Советрин гьукуматдиз», «Ленин», « Чи   играми Киров», «Ч!ехи герой Чкалов», «Орджоникидзе», «Большевикрин печать», «Кулакриз» ва « Гьарда вичин гаф» хьтин ц!удралди шиирар ва аялар патал са жерге поэмаяр яратмишна.

 

 

Хуьруьг Тагьира ч!ехи урус халкьдин, адан жуьрэтлу ва камаллу векилрин образар яратмишунин кардиз кьет!ен фикир гана.

 

 

Максим Горькидиз

 

 

Лениназ, гьам Сталиназ Вун гзаф к!андайди тир,юлдаш. Амач лугьуз ван хьана   чаз Къизилгуьлдин атир, юлдаш. Писателрин ч!ехи арха, Вични зегьметкешдин стха, Чи Алексей Максимам хва-Кьена гзаф кар чир юлдаш. Пролетаррин гьакъикъат, Инкъилабчи,хуш т!ебиат, Кьиникь тушни вуч мусибат, Виридаз чирхичир юлдаш. Рахай гафар зегьметдикай Акъатдач хьи гьич зи рик!яй. Т!ебиатди къе вун чагай Къакъудна хьи эхир, юлдаш. Ви теснифар к'елиз-кхьиз, Йикъа виш сефер рик!ел   гьиз. Гьар са к!валах чна кьилиз Акъудна-ви фикир,юлдаш.

 

 

Хуьруьг Тагьир, Ст!ал Сулеймана лагьайвал, «гьакъикъат къалурзавай»   шаир я. 1932 -йисуз Коммунистрин партиядин жергейриз   гьахьна.

 

 

 

 

Мурад

 

 

 

 

Партиядин,гьукуматдин

 

 

Мурад халкьар сад хьунухь я.

"Пебиатдин дегишна чин

Хъуьт!уькай чаз гад хьунухь я.

Ингье, дунья хьанва жаван

Бул авуна ягълу-ялван,

Девлет шумуд  къат хьунухь я.

Чин тийидай бязибуру

Тавурай гьич хиял ч!уру

Яд авачир гьак!ан кьуру

Кьураматда яд хьунуьхь я.
Терг авур пис ахвар четин,

 

 

Рехъ къалурай гьакъикъатдин,

 

 

Играми тир   партиядин

 

 

Къваларив сих к!ват! хьунухь я.

 

 

Яратмишин халкьди уьтквем

Хуьре межлис,клубда-дем,

 

 

Суфрадик фу,к!вале як-ч!ем,

 

 

Арадал гьар зат! Хьунухь я.

Амукь тийин   садни авам

Алудин дерт,хажалат- гьам,

 

 

Вири халкьар хьана сагьлам,

Рик!ер даим шад хьунухь я.

Алатна кьуьд, алатна гад,

Хуш я заз чи уьмуьрдин дад,

Кьуьзуьбурун ч!ехи мурад

Коммунизма фад хьунухь я.

 

 

Адан вилик мет!ерал акъваз тавур шаир бажагьат жагьида.

 

 

Дидеди балаяр ч!ехи ийизва. Бес муаллимди, тербиячиди? Абуру гележегдин   духтурризни насигьат гузва ,инженерриз, алимризни шаирриз тербия, дидеярни бубаяр хьиз играми я.

 

 

Учитель

 

 

 

 

Зи хцивал,зи михьивал,
Зи муьгьуьббат, зи к!анивал,
Зи сагъламвал, зи диривал,
Зи уьтквемвал учитель.
Зи марифат,камал,эдеб,
Зи к!вал,зи югъ,гуьзел мектеб,
Чандин къуват,рик!ин метлеб,
Зи мягькемвал учитель я.
Захъ авай мад  фикир - зикир,
За кечирмишзавай девир,
За тухузвай хушбахт уьмуьр,
Зи гуьркемвал учитель я.
Захъ, Тагьирахъ,авай мурад
Яшамиш хьунухь я куьн шад,
Заз таре гайи ч!ехи   устад.
Зи бегьемвал   учитель   я.
Вичиз жегьилвилин бахт такур
Хуьруьг Тагьир жегьилрал гзаф рик! алай шаир тир.

 

 

Ингье1941- йис. Диде Ватандал ажалдин ч!улав къармах куьрс хьанвай и йисара лезги шаирар женгиниз къарагъна.

 

 

1943- йисуз Хуьруьг Тагьир Дагьустандин ч!ехи несилдин маса яшлу шаиррихъ галаз санал

 

 

К!ела, зи хва.

 

 

Бес я ахвар, авур йифиз, Югъ хьанва,къарагъ виниз. Чан хва, мектебдиз вач к!елиз, Вакай са инсан  жедайвал. Къарагъунни сегьер-сегьер, Къацу жуван ктаб-тефтер. Ганвай  тарсар ая эзбер, Муалимриз к!ан жедайвал. Темнел жемир, ч!угу азаб, Маса кардиз  гумир на яб, К!ел ая гьар жуьре ктаб, Гьакими Лукьман жедайвал. Са юкъузни къвазмир к!вале, Илим чирун яхъ на хиве, Гьинал гьатайт!ани к!еве, Ваз   ачух   майдан жедайвал. К!ел авурт!а вуна илим, Чир жеда  ваз ирид икьлим. Вуж ят!а дуньядин гьаким

 

 

    Гитлерам чапхунчийрикай азад хьанвай Кеферпатан   Кавказдин са   кьадар шегьерризни хуьрериз фена.
                            Эхирдиз тамаш.

 

 

 

 

Иблисрин ч!ехиди/шейт!анрин бубу,

 

 

Секин эллер туна вири азаба,
Аллахъна вун дуьнья ийиз вири харап!а.
Гитлер,зун ви вагьшивилиз тамашна,
Вуч жедат!а килиг,эхир яваш на.
Дуьньядавай киц!ер вири к!ват!уна,
Абурухъ галаз гафар ч!алар садуна,
Европа саки вуна барбат!уна,
Ягьиз,рекьиз, тавур са кар амач на.
Вуч   жедат!а килиг ,эхир ,яваш на.
Тух тежер аждагьан я вун чилервай;

 

 

Къакъудна,эл магьрумарна к!валервай.

 

 

Эхиз  жедай дерт  туш   им гьич гуьлервай,

 

 

Халкьдив   вичин кеспи ийизтунач на.

Халкьдин вилиз гьич акунни дак!анди,

Дава техжер т!ал къачурай ви чанди

 

 

Гьахьна салаз дили-вагьши къабанди

 

 

Бустан ч!урна , бегьер вири тарашна.

 

 

Вуч жедат!а килиг,эхир, яваш на.

 

 

Гьулдан хьтин рик!ер авай къудратлу

 

 

Ватандин   азиз   рухваяр гьайбатлу,

 

 

Уьмуьрда к!аник  акат тавур далу

 

 

Красный Армиядиз фикир   ганач   на.

 

 

Вуч жедат!а килиг, эхир,яваш на.

 

 

1943-  Советрин   гьукуматди Хуьруьг Тагьираз Дагъустандин халкьдин    шаирвилин   багьа т!вар ва «Зегьметдин Яру Пайдах» орден гана.

 

 

 

 

Ватан

 

 

Ви гуьрчегвал  садахъни жеч,

 

 

Чан зи хайи диде -Ватан.

 

 

Еке чуьллер галаз гегьенш

 

 

Мадни хьурай вун авадан.

Накьвар- къизил,къванер-мермер,

Авач валай хъсан уьлкве,

Дагълар- якъут, тамар- гевгьер,

Азад  я ви хъсан уьлкве.

Чи магьсулрин кьакьан бегьер

Хкаж  жезва чинар хьиз тик.

Ц!арц!ар гуз къвазнава чуьллер,

Гьар патахъди ахъайна цуьк.

Чи заводри акъваз тийиз,

Югъди - йифти к!валахзава,

Чандилайни хвена азиз,

Чна валди дамахзава.

 

 

Амма лирикадин шиирра Хуьруьг Тагьиран бажарагьлувал лап кьет!ендиз ачух хьана. Шаирди лезги чилин гуьрчегвилиз, чи Ватандин берекатлувилиз бахшнавай шиирар манийриз элкъвена, зегьметчийрин гегьенш къатарин сивера гьатна.

 

 

Чибур я.

 

 

Вил вегьена килиг садра чуьллериз, Аквазвай квез и гьайбатар чибур я. К!валахзавай килиг гужлу гъилериз, Галат тийир и къудратар   чибур я. Цуьк ахъайна диганвай и ерияр, Нехирарни,рамагарни   суьруьяр, Ацазвай бул нек!ер,гуьзел гъерияр, Вири уьлкведин девлетар чибур я. К!валахзавай жегьил чанар  гьар  сана, Ац!анвай бул    къуьлуьвди амбархана, Школани, клуб,завод кархана, Авай кьадар имаратар   чибур я. Ц!ийи бегьер ,цуьк ахъайна аквазвай, Параходар,машинар пар   ч!угвазвай, Ачух рик!ер  шадвиливди ргазвай, Шад межлисар, хуш суьгьбетар чибур я. Масадбурун квач чак уьзуькъаравал, Авач чи халкьарин арада чаравал, Мягькем  жезва югь-къандавай стхавал, И зегьметар, бул няметар   чибур я.
Ингье Хуьруьг Тагьиран муьгьуьбатдин шиирар. Шаирдин яратмишунра ашкъидикаи   кхьенвай эсерри лап т!имил   чка кьазва.Амма абур акьван зериф, акьван нурлу  я хьи, садра к!елай касдин рик.'елай    и ц!арар уьмуьрлухди алатдач.

 

 

Ашкъидин бендер

 

 

Эвелдай зи т!вар кьуна, Ажеб   на заз   кар кьуна, Сирер завди авуна-Ченгидикай яр   кьуна. Рагъ аватна  дередиз, Хеб хтана бередиз, Эгер ваз зун к!ан ят!а, Лагь атана дидедиз. Т!век акъатна матурдай Аватна зун абурдай Жегьеннемдиз фида зун К!ани рушан хатурдай. Заз акурди ахвар туш, Зун метлебсуз рахай туш Гадад к!вале туй ава, Рушаз гьеле  хабар туш. Гъуьл туш и кас-ялав я, Мецеллайди са ав я,

 

 

Зи бахт вучиз ч!улав  я?

 

 

Серии жедай, къванайт'а,

 

 

Паб катдачир,хвенайт!а,

Зи к!валахар дуьз жедай,

Ирандиде кьенайт'а.

Зи ярдин т!вар Саяд я,

Сагъвал рик!ин мурад я,

 

 

Духтур, дарман т!имил це,

 

 

Халадин дертмасад я.
Гъурун к!ама сел   ава,

 

 

Шал къачунач лугьуз   къе ,

Папаз закай хъел  ава.

Гьуьл вац!арвай ац!ур жеч,

Гъуьлягъдивай хатур жеч,

Папа къени   авур к!вал

Аллагьдивайни ч!ур жеч.

Мани лугьуз Периди,

Цуьк ахъайна п!иниди.

Валай гъейри и хуьре

Авач ,руш,заз к'аниди.

 

 

Ц!ийи уьмуьрдал   ашукь хьанваи Хуьруг Тагьираз советрин гьакъикъат са лекени алачир гуьзгуь хьиз  акун к!ан хьана.

 

 

Хуьруьг Тагьиран сатира чи халкьдин арада гегьеншдиз чк!анва. Шаирдин сатирадин шиирар гзафбуруз хуралай чида.

 

 

Темпел ва адан паб. Паб:

 

 

Я итим, икьван к!евиз

Къаткумир, къарагъ виниз.

Пенжеридай атана Рагъ аватнава к.'вализ Итим:

 

 

Я паб,заз жемир бала,
Акъудмир на зи кьиляй,

 

 

Гьикьван эхда туьгьметар,
Гьиниз фирай ви гъиляй?
Паб:

 

 

Гаф лагьайла къвемир хъел,

 

 

Вун икьван  жемир темнел,

 

 

Сел хьтин  ахмиш  хьана

 

 

К!валахдал  ахмиш  жезва къе  эл!

 

 

Итим:
Дад,кьамир к!валахдин т.'вар,

 

 

Зи кьил мадни жеда т!ар,

 

 

Заз   авай дарвиликай

 

 

Гьич кьадач вуна хабар!

 

 

Паб:
Лап фадлай хабар я заз

 

 

Ви крарикай, гьиллебаз.

 

 

Недайла пуд къаб хуьрек,
Итим:

 

 

Вуч, хьанват!а,лагь,къе вахъ,

 

 

Рахамир ахмакь-ахмакь,
Недайла,пайгар я зун,
К!валахдай  чан авач захъ.
Паб:

 

 

Дегиша на ви хесет,
Ма к!ела на и газет,
Стахановчийри къе
Вучзават!а це дикъет.
Итим:
Завай к!ел жезвач,я паб,
На к!ела- за гуда яб.

 

 

Заз тахьай мад уьлкведа
Вуч ван хьанват!а яраб?
Паб:
Виш пут акъудна к!ани
Чкадал са шахтади,

 

 

Ирид виш пут акъудна
Дашкуьмуьр са фяледи!

 

 

Итим:

 

 

Ак! Ят!а вахчу кван мес,

 

 

Тагьиразни тахьуй сес,
Газетдиз такъуднамаз

 

 

Авурт!а, хъсан я бес!
Пабни   гъуьл.

 

 

-Паб: Я гъуьл, булушкадиз са чара ая,

 

 

Заз чида:ви къайгъуяр пара я,

 

 

Хуьз жедачт!а, ша на зун чара ая,

Са булушка к!анзава хьи заз вавай.

 

 

-Итим: Я паб,за ваз гьик! къачуда булушка,

Ац!анвач зи капративдин   книжка,

Ац!ур  тавурдаз гьич гудач спишка,

Вуч лагьана к!анзава ваз  завай.

 

 

-Паб. Я гъуьл,булушка жедачт!а,шал къачу,

Лугьузвач хьи за ваз кал къачу

Жуван жафа гьамиша на зал   къачу,

Са ц!ийи шал к!анзава хьи  заз вавай.

 

 

-Итим: Паб рахада булушкадкай,шалдикай,
Хабар кьадач вичин гъуьлуьн гьалдикай
Са личек алук! ша вуна агъдикай,

 

 

И арада вуч к!анзава ваз завай?
-Паб: И арада .я гъуьл,вахъ хьана хьи,
К!вачеллачиз вуна зун лап канва хьи,
Гьавиляй вун къе зи рик!из къанва хьи,
Са калушар к!анзава хьи заз вавай.

 

 

-Итим: Я паб,вучиз ийизва на туьгьметар,

Кесиб хьайла, жедайвал я зегьметар,

Ат!умир на арадавай гьуьрметар,

 

 

-Паб:Я гъуьл, вуч туьгьмет я за ваз авурди?

Зи гафунин акьазвач вун гъавурда,

Пальтодиз гьич чара  авач махпурдин,

Гьа кьуьд зат! к!анзава хьи заз вавай.

 

 

-Итим:Я паб,гьик! хьайла регьуь жеда чиниз,

Кепекни пул къвезвач эхир зи гъилиз,

Са виш   манат куьне авур буржуниз,

Чара тежез аквазвачни ваз   завай.

 

 

-Паб:Я гъуьл,вуна алачирди сад къалагь

Тесниф хьайиди туш и крар залай,

Уьмуьрда бурж кими хьайид туш валай,

Гьаниз килигна к!анзава заз вавай.

 

 

-Итим: Я паб,хьана лагьай гафар япариз,

Мус къведат!а яраб акьул папариз,

Заз ни гурай,к!ан хьайила ваз завай.

-Ша ,гьуьл,вуна ая зи гафар кьабул,

 

 

-Паб: Гьикьван пара ават!ани вахъ акьул,

Дувандиз фейт!ани   жеда вун бат!ул,

Дувандалди к!анзава хьи заз вавай.

 

 

-Итим:Мискин Тагьир, хьайит!ани ваз так!ан,

Маса хце вуна авай   са балк!ан,

Къачу жуван папазни к!ани-дак!ан,

Жедайди туш а папан сив кьаз вавай.

 

 

Хкатна хинк!алдикай.

 

 

Ахъайда за ваз,Муса, Хьана ихьтин са кьиса: Куьгьне тенбекдин киса Хкатна   хинк!алдикай. Вичикни квай гзаф кьел, Садлагьана к!ан винел Хьана ,са шаламдин хел Хкатна хинк!алдикай. Гзаф ч!ехи тир чанах-Бязибуржедач ч!алахъ, Са афтафа к!уф патахъ Хкатна хинк!алдикай. Са т!ур вегьейлахъди мад, Т!урунихъ галаз са зат!-Куьгьне,кт!ай ц!илин кьат! Хкатна хинк!алдикай. Идахъ галаз мад са пек Амачиз къуьнуьз герек-Куьгьне са шалвардин кек Хкатна хинк!алдикай. Хьанвай йисалайни хал Аваз к!вавле къалмакъал, Квахьнавай гьа папан шал Хкатна хинк!алдикай.Хуьруьг Тагьира Ст!ал Сулейманан экуь ва жуьрэтлу къамат  къалуруниз кьет!ен фикир гана, ада вич ч!ехи шаирдин кар давамарзавайди ва дуст хьунал дамахзава. Хуьруьг Тагьир патални Ст!ал Сулейман  халис шаирдин чешне  тир.Гьавиляй чи «эсердин Гомеран» гьакъиндай Хуьруг Тагьира ик! лагьанай : «Ст!ал Сулейман халкьдин гьакъикъи   шаир я.Гьикьван устадвилелди ада халкьдш дердияр, умудар ва гуьгьуьлар ачухарзава! Сулейманан шиирар авахьна физвай дагъдин буллах я»

 

 

Сулейманаз

 

 

Вун са тар я бахтлу,азад, Лезгич!алан ч!ехи устад, Мягькем кьуна а ви чихел, Ахъайдач за вун фейи гел. Мани лугьуз,шад яз вири, Ви юбилей тухузва къе. Мад абад хьун мурад я чи Цуьк ахъайиз   Совет уьлкве. Шаир къени вун дири я, Ви дережа кьакьан   я мад, Ви гафар язва тербия, Чаз виридаз ,ч!ехи устад. Шиирралди   вуна  зурбаз Кук!варна къанунар куьгьне, Ажиз инсан кьунвай саймаз Пис   ксариз гана няне. Къе ви гъил кьаз,шад я гуьгьуьл, Жавагьиррин гуьзел чешме. Къачузва къе вири жегьил Чи шаирри валай чешне.

 

 

«Жуван халкьдиз къуллугь ийиз гьазур я зун рекьидалди», - кьин кьуна Хуьруьг Тагьира. А кьин ч!ехи шаирди паквилелди кьилизни акъудна.

 

 

1958-йисан 22- февралдиз   Хуьруьг  Тагьир кечмиш  хьана.

 

 

Шаир буллах хьтин зат! я-   къейдна   Хуьруьг Тагьира.-  Авахьна фин тийизвай булахди пис ни къачуда,ам фад кьуруни   жеда. Физвай булахдай яд  кими   жедач.
Инкъилабдилай виликзунни акъвазнавай булахдиз ухшар тир. Советрин гьукуматди и булах михьи авуна,ва   къубу ат!ана   адан яд  ц!ийиз кутунвай багъдиз ракъурна.
Хуьруьг Тагьир гьахъ тир. Советрин гьукуматди   шаирдин  яратмишунриз еке  къимет гана   ва ам обществодин   регьбервал   гудай органдиз хкяна.   Хуьруьг  Т!агьир « Зегьметдин Яру лайдах»
т!вар алай кьве ордендин иеси   хьана. 1951- йисуз   ам ДаССР- дин ва 1952 -   йисузни   СССР- дин Верховный Советрин депутатвиле хкяна.   Гьа и йисара   шаирдал   ислягьвал хьунин рекьяй Дагъустандин комитетдин членвилин   гьуьрметлу везифа тапшурмишна.

 

 

1958- йисуз Хуьруьг Тагьир   пуд лагьай сеферда   СССР-дин Верховный Советрин депутатвиле кандидатвилиз теклифна. Амма   сечкийрин   йикъалди    са т!имил вахт амаз   залум ажалди шаирдин   рик!   акъвазарна.

 

 

 

Открытый урок на тему:

 Учитель информатики

Букаров М. Э.

Безопасность в сети Интернет


Цель урока: обобщить и систематизировать знания, полученные при изучении темы Интернет

Задачи:

Образовательные:

·         Умение находить нужную информацию в сети Интернет.

·         Научить применять полученные знания в проектной деятельности.

Развивающие:

·         Развивать умение анализировать и систематизировать имеющуюся информацию.

Воспитательные:

·         Развивать навыки работы в группе.

·         Формировать интерес к изучаемому предмету.

Оборудование к уроку: компьютер с доступом в Интернет, видеопроектор, экран

Указания к уроку

Предварительно необходимо разделить класс на 4 группы. Каждой группе дается одна из четырех тем:

“Статистические данные Интернета”

“Правовые аспекты работы с информацией”

“2009 год – год безопасного Интернета”

“Профессии, связанные с Интернет безопасностью”

Учащимся даются рекомендации, адреса возможных сайтов, с нужной информацией, вопросы, которые необходимы для подготовки работы.

План урока:

1. Организационный момент

2. Выступления учеников по вопросам

2.1. “Статистические данные Интернета”

2.2. “Правовые аспекты работы с информацией”

2.3. “2009 год – год безопасного Интернета”

2.4. “Профессии, связанные с Интернет безопасностью”

3. Подведение итогов

4. Рефлексия

Ход урока

1. Организационный момент

Министерством связи и массовых коммуникаций 2009 год объявлен в России годом безопасного Интернета. В связи с этим тема сегодняшнего урока “Безопасность в Интернет” (слайд 1). Цель нашего урока: Обобщить и систематизировать сведения об Интернете и его роли в жизни человека Учащиеся при подготовке к уроку самостоятельно работали по группам. Каждой группе была дана одна из четырех тем, по которой нужно было приготовить выступление

2. Заслушиваются выступления учащихся по темам:

2.1. “Статистические данные Интернета”

{По ходу выступления учитель обращает внимание на статистику, связанную с увеличением числа пользователей школьного возраста; с увеличением числа сайтов с недопустимым для детей содержанием и т.д.}

 2.2. “Правовые аспекты работы с информацией”

{По ходу выступления учитель комментирует и обращает внимание на законы, направленные на безопасность детей в Интернете}

2.3. “2009 год – год безопасного Интернета”

2.4. “Профессии, связанные с Интернет безопасностью”

3. Подведем итоги

Мы услышали доклады всех групп.

Опираясь на статистику, видим, что за последние годы количество пользователей Интернета возросло (слайд 4); также растет число пользователей до 15 лет – школьников (слайд 5). Но в сети находится не только действительно полезная, нужная информация. Анализ, проведенный командой разработчиков “Школьного портала”, показал, что из 10 тыс. Интернет-ресурсов, ориентированных на детскую аудиторию, рекомендовать к использованию можно не более 1,2 тыс. действительно интересных, полезных и безопасных сайтов. Молодые пользователи Интернета могут столкнуться в сети с такими опасностями, как агрессия на сайтах, сайты с недопустимым содержанием, интернет-мошенниками

Сделать Интернет полностью безопасным – невозможно. Государство одно с задачей безопасности детей в Интернете не справится, для этого необходимо объединить усилия экспертов, учителей, родителей, общества в целом

Разработаны общие принципы использования сети в образовательных целях. Ориентируясь на эти рекомендации школам дано право локально вносить правку в списки разрешенных и запрещенных сайтов.

Огромное значение имеет воспитательная и просветительская работа, развитие навыков медиаграмотности, критичности, создание привлекательного для детей конвента. Формирование привлекательной информационной среды – это наилучший способ отвлечь детей и подростков от посещения сомнительных ресурсов.

Существует техническая, программная защита школьников от попадания на сайты, содержание которых несовместимо с задачами образования и воспитания. Мы используем эти программы в нашей школе, формируя фильтр в соответствии с этическими нормами, возрастом детей и другими факторами.

Кроме этого в январе будет проходить Всероссийский детский онлайн конкурс “Интернешка” по безопасному использованию Интернета, в котором учащиеся нашей школы примут участие. Также один из уроков будет посвящен работе с сайтом корпорации Microsoft

4. Рефлексия.

Учащиеся получают листок с вопросами, на котором нужно отметить степень новизны, полезности, интереса полученной информации по каждому выступлению.

 

 

 

персональныеданные.дети

Новое

Всероссийский